Η Κύπρος «Διαβάζει» το DNA της: Το Νέο Όπλο για Πρόληψη και Δημόσια υγεία

Η εικόνα της υγείας στην Κύπρο έχει δύο όψεις. Από τη μία, το προσδόκιμο ζωής παραμένει υψηλό, στα 83,2 έτη (2024), ενώ το 75% των πολιτών δηλώνει ότι έχει καλή υγεία. Από την άλλη, οι χρόνιες παθήσεις εξακολουθούν να κυριαρχούν: καρδιαγγειακά και καρκίνος συνδέονται με σημαντικό μέρος της θνησιμότητας, με τις δύο κατηγορίες να αντιστοιχούν συνολικά στο 46% των θανάτων.

Το «Κρυφό» Βάρος: Συμπεριφορικοί Κίνδυνοι και Παιδική Παχυσαρκία 

Η πιο ανησυχητική ένδειξη αφορά τους παράγοντες που μπορούμε να προλάβουμε. Η ευρωπαϊκή αποτύπωση εκτιμά ότι περίπου το 27% των θανάτων (2021) σχετίζεται με συμπεριφορικούς κινδύνους όπως κάπνισμα, διατροφή, αλκοόλ και χαμηλή φυσική δραστηριότητα. 

Στους εφήβους, σχεδόν 1 στους 4 (24%) 15χρονους είναι υπέρβαρος/παχύσαρκος (2022), ενώ ιδιαίτερη διάσταση παίρνει και η χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου: 27% των 15χρονων ανέφερε χρήση τις τελευταίες 30 ημέρες (2022).

ΔΕΙΤΕ ΕΔΩ ΟΛΑ ΤΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ

Λιγότερη Πρόληψη και «Ρηχή» Μακροχρόνια Φροντίδα 

Παρά τα καλά συνολικά αποτελέσματα, οι κατανομές δαπανών δείχνουν δομικό κενό: η πρόληψη αντιστοιχεί σε μόλις 2% των δαπανών υγείας (2023), κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ, ενώ η μακροχρόνια φροντίδα βρίσκεται στο 5% (έναντι 18% στην ΕΕ). Σε μια χώρα που γηράσκει, αυτό σημαίνει μεγαλύτερη πίεση σε νοσοκομεία και οικογένειες, και μικρότερη αντοχή του συστήματος σε βάθος χρόνου.

Γιατί η Γονιδιωματική Μπαίνει στο Προσκήνιο 

Σε αυτό το περιβάλλον, η μετάβαση από τα στατιστικά υγείας στη βιοϊατρική/γονιδιωματική έρευνα παρουσιάζεται ως στρατηγικό «εργαλείο πρόληψης»: όταν γνωρίζεις καλύτερα τη γενετική προδιάθεση και τις αλληλεπιδράσεις με περιβάλλον/τρόπο ζωής, μπορείς να στοχεύσεις νωρίτερα σε ομάδες κινδύνου, να βελτιώσεις διαγνωστικές ροές και να σχεδιάσεις πιο ακριβείς πολιτικές.

Κεντρικό ρόλο σε αυτή την κατεύθυνση έχει το biobank.cy του Πανεπιστημίου Κύπρου και η πρωτοβουλία CYPROME (Cyprus Human Genome Project). Σε ευρωπαϊκή τεκμηρίωση έργου αναφέρεται ότι παραδόθηκαν 1.446 whole exomes Κυπρίων εθελοντών με στόχο να φτάσουν συνολικά τις 5.000 αλληλουχίσεις, ενώ η βάση εθελοντών της Biobank έχει επεκταθεί σε περίπου 11.000 (και άνω) συμμετέχοντες. 

ΔΕΙΤΕ ΕΔΩ ΟΛΑ ΤΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ

Ενδεικτικό της πρακτικής αξίας, πρόσφατη επιστημονική εργασία πάνω στα δεδομένα των 1.446 exomes κατέγραψε κλινικά “actionable” γενετικές παραλλαγές σε περίπου 5% των ατόμων—εύρημα που δείχνει πώς η γονιδιωματική μπορεί να στηρίξει έγκαιρη πρόληψη, ειδικά σε καρδιαγγειακά και ογκολογικά νοσήματα.

Δεδομένα, Εμπιστοσύνη και το Νέο Ευρωπαϊκό Πλαίσιο 

Η αξιοποίηση τέτοιων δεδομένων περνά αναγκαστικά από αυστηρή δεοντολογία, ανωνυμοποίηση και προστασία προσωπικών δεδομένων. Το ευρωπαϊκό περιβάλλον κινείται προς περισσότερη διαλειτουργικότητα: η European Health Data Space (EHDS) τέθηκε σε ισχύ στις 26 Μαρτίου 2025 (με μεταβατική περίοδο εφαρμογής), ενώ η πρωτοβουλία “1+ Million Genomes” στοχεύει σε ασφαλή πρόσβαση σε γονιδιωματικά και κλινικά δεδομένα σε ευρωπαϊκή κλίμακα.

Το συμπέρασμα; Η Κύπρος έχει ήδη δεδομένα και υποδομές. Το κρίσιμο επόμενο βήμα είναι να «κουμπώσουν» έρευνα, κλινική πράξη και δημόσια πολιτική, ώστε η πρόληψη να γίνει πιο στοχευμένη, και τελικά πιο αποτελεσματική.